295
Jan van Steffeswert
Wat is het toch heerlijk om af en toe even aan het tumult in de wereld te ontsnappen en op te gaan in een kunstwerk in het Bonnefantenmuseum. We kijken naar het beeld Vrouwelijke heilige gemaakt in 1501 uit eikenhout door Jan van Steffeswert. Onderaan het beeld staat zijn beeldmerk en het jaartal. Hij had vanaf 1507 z’n atelier in de Mariastraat en overleed omstreeks 1531.
Ze draagt een mutsje dat is afgezet met bloemen. Haar gezicht is opmerkelijk. Niet bijzonder devoot, meer vriendelijk beschouwend. Ze heeft geen wenkbrauwen. Haar bovenste oogleden gaan ongemerkt over in het voorhoofd. Van Steffeswert heeft dat bij meer beelden gedaan. Had hij een model dat voor hem poseerde of zou het mode zijn geweest in die tijd?
Ze mist haar rechter hand. Jammer, want handen zijn, net als het gezicht, zo geschikt om uitdrukking te geven. De stand, de slankheid van de vingers, een enkele versiering, de nagels… We kunnen dus ook niet zien of ze iets in haar hand hield. Een attribuut dat haar heiligheid verklaart, bijvoorbeeld. Haar heup is iets gekanteld. We zien dat vaak bij vrouwen die een kind op de arm hebben. Maar omdat ze haar arm mist, weten we het niet. Ook kan het zijn dat er iemand naast haar stond. Anna, haar moeder bijvoorbeeld.
Met haar linkerhand houdt ze een plooi van haar jurk op.
Kijk eens naar haar ceintuur, de simpele knoop en vooral het uiteinde. Het lijkt van leer of metaal, afgezet met kraaltjes.
Aan de achterzijde zien we het vakmanschap van Van Steffeswert nog eens benadrukt. Want ook de achterkant verdient aandacht al zie je die niet. En kijk eens hoe prachtig heur haar valt. Er zit een ijzeren haak om het beeld vast te maken aan de muur of pilaar.
Het beeld is ooit beschilderd geweest, gepolychromeerd, we zien nog sporen van grondverf. Ongetwijfeld ook mooi, maar nu vallen details zo mooi op.
Zittende Bisschop, ± 1515, notenhout, 86 cm hoog, gepolychromeerd. Het beeld is eigendom van het LGOG, maar is in langdurige bruikleen bij het Bonnefantenmuseum. In de sokkel staat het beeldmerk van Van Steffeswert, maar geen jaartal.
Op een middeleeuwse klapstoel zit een bisschop, een man van middelbare leeftijd. Hij kijkt met vorsende blik de wereld in, een prachtig levendig portret. We zien de klapstoel aan de achterzijde van het beeld. Met zijn rechterhand maakt hij een zegenend gebaar, in zijn linker houdt hij een houten stok vast. Dat is natuurlijk een bisschopsstaf, maar het bovenste deel ontbreekt. Het beeld is ooit rijk beschilderd geweest. Of we de oorspronkelijke kleuren nog zien, is niet zeker, het beeld kan overgeschilderd zijn.
In zijn mijter zit een ovaal gat. Daar heeft waarschijnlijk een halfedelsteen gezeten of een montuur met kleinere stenen in een vatting. Misschien zelfs met een relikwie. Op zijn borst zien we een mantelspeld met een halfedelsteen in het midden. Het is eigenlijk een kruis, een pectoraalkruis.
Er is nog iets opmerkelijks. We zien de rechtervoet onder de mantel. We zien ook het rechterbeen, al is de mantel daaroverheen geplooid. Maar aan de linkerkant wijkt het hout terug. Geen schoen, geen been. Miste de bisschop een been? Ik heb het nagevraagd: het is voor de kenners ook een mysterie. Er zitten wel een rechthoekige gat bij de knie, alsof daar ooit iets ingeklemd is geweest. Maar dan nog vallen de plooien tot op de grond alsof er nooit plaats voor iets anders bedoeld was. Van Steffeswert heeft rijkversierde raadsels nagelaten.
In een zaal van het Bonnefanten staat deze bisschop, vermoedelijk de heilige Augustinus, gemaakt door Jan van Steffeswert, eikenhout, omstreeks 1520. Het is beschilderd, we zien nog verschillende kleuren. De heilige heeft een boek in z’n hand en een staf onder z’n arm. Het gezicht ziet er nogal jong uit. Komt vast door z’n wat bolle wangen.
De Anna-te-Drieën, gemaakt van notenhout, jaartal onbekend. We zien Anna met een kap op het hoofd, zittend, met het kind op haar schoot. Ze houdt het met haar rechter hand een beetje vast. Haar linker arm ontbreekt, net als de handen van het kind. Ook Maria’s rechter arm is verloren gegaan. Ongelooflijk wat de beelden in de loop van ruim vijf eeuwen hebben doorstaan. Het is opmerkelijk, maar de houding van Maria komt sterk overeen met de Vrouwelijke heilige.
Dan twee foto’s van de knielende Maria Magdalena. Het is maar 28 cm hoog, notenhout, gepolychromeerd en verguld, gemaakt rond 1525 en gesigneerd met IAN. Maria Magdalena knielt op een rots, er liggen stenen om haar heen. Ze kijkt al biddend schuin naar boven. Aan de achterzijde zit een inkeping en dat suggereert dat dit beeld ooit aan een groter geheel vastzat. Misschien een voorstelling van de Berg Golgotha waar Jezus gekruisigd werd. Vandaar haar biddende blik omhoog. Haar kleding is van een verrassende rijkdom. Kijk alleen eens naar die schitterende hoofdbedekking met die enorme staart. Maar ook haar ceintuur met aan het eind die bol. Het was vast de mode in 1525.
Corpus (fragment), gemaakt ± 1505-1510. Notenhout, gepolychromeerd. Ook het beeld heeft heel erg geleden. Ondanks dat zien we het meesterschap van Van Steffeswert in dit portret terug. Zo’n rauwe corpus ziet men niet vaak. De diepe vermoeidheid van de lijdende Christus, hij lijkt al in een andere wereld, de dood is nabij. Er ontbreekt van alles. De doornenkroon, hoewel we de wonden in het voorhoofd zien, delen van het houten haar zijn weg, de armen. Toch is de zeggingskracht gebleven.